الف . متن كتاب 1 ) . طبع زاخائو ، كه ما به گونهء « كوتاه‌نوشت » ( اختصارى ) در سراسر متن وهامش وتعليقات كتاب ، با نشان « طز » ( - طبع زاخائو ) بدان اشاره يا ارجاع كرده‌ايم ؛ چنان كه پيشتر هم گذشت همان متن الآثار الباقية ويرايش پيشگفته ( لايپزيگ ، 1878 / 1923 / 1969 م ) مىباشد . طبع علمي - انتقادى زاخائو كه يكى از نمونه‌هاى والاي ويرايش در جهان بشمار مىرود ، بر أساس سه نسخهء خطى شناخته شدهء الآثار تا زمان وى بود ، كه در مقدمهء ( آلمانى ) خود بر كتاب مشخّصات آنها را به تفصيل بيان كرده ، اختلاف در متن را طىّ هوامش با علائم « P , R , L » نمايانده كه از اين قرار است : ( L ) - يعنى نسخهء « لندن » متعلق به موزهء بريتانيا ( افزودهء ريچ / ش 4791 ) كه معرب ومشكول است ، تاريخ كتابت آن 1079 ه / 1669 م وگويا در يكى از شهرهاى مركزى إيران تحرير شده باشد . ( R ) - يعنى نسخهء « راولينسن » ( پيشگفته ) كه هم متعلق به موزهء بريتانياست ، تاريخ كتابت آن 1254 ق / 1838 م ( به تحرير يعقوب تفرشى ) در تهران ، كه از روى نسخه‌اى كهن متعلّق به كتابخانهء مسجد شاه تهران نوشته آمده است . ( P ) - يعنى نسخهء « پاريس » متعلّق به كتابخانهء ملى ( منضمّات عربى / ش 713 ) كه معرب ومشكول است ، تاريخ كتابت ندارد اما نظر به مشابهت‌هاى ظاهري آن با نسخهء « » ( لندن ) گمان مىرود كه حدود همان سال 1079 ق تحرير شده باشد . زاخائو هر سه نسخه را كه داراى اغلاط ونقائص همسان‌اند ، ظاهرا برنوشته از يك نسخهء « أصل » ( يا « مادر » ) مىداند ، كه شايد همان نسخهء خطّى مسجد شاه تهران بوده باشد ؛ ولى هر سه نسخه به لحاظ رفع نواقص وأرقام جداول متن وجز اينها مكمّل يكديگراند ، زاخائو فهرست مبسوطي از نقائص وسقطات واغلاط هريك به دست داده است . « 1 » پس از اين ما بدين نظر اشاره خواهيم كرد كه گويا همان نسخهء « أصل » ( مادر ) متعلّق به مسجد شاه تهران ، بايستى همان نسخهء الآثار « ربع رشيدى » ( قديم ) متعلّق به كتابخانهء دانشگاه « ادينبورگ » انگلستان باشد ( - نسخهء داد ) . منتها پيشتر بايد به ديگر نسخه‌هاى موجود كتاب ، بازيافته طىّ دهه‌هاى 30 - 50 سدهء بيستم هم اشارتى كرد . 2 ) . نسخ ديگر : علّامه زاخائو در جاىجاى متن مطبوع كتاب ، با اجتهاد وفراست علمي

--> ( 1 ) . ChroOrient . Volk . , PP . LIV - LVI .